जेट "नरेश'

गेल्या सहा महिने सुरू असलेल्या "जेट एअरलाईन्स' आणि "सहारा' या दोन कंपन्यांमधील वादावर एकदाचा पडदा पडला. सुमारे 1450 कोटी रुपये मोजून "जेट'ने "सहारा'ला आपल्यामध्ये सामावून घेतले. या निमित्ताने देशातील दोन मोठ्या विमान कंपन्या एकत्र आल्या आहेत. त्यामुळे देशांतर्गत विमानवाहतुकीचा पन्नास टक्‍क्‍यांहून अधिक वाटा आता "जेट'कडे असणार आहे. या सर्वांमागे सूत्रधार म्हणून काम करीत असलेले नरेश गोयल हे मात्र या सर्व घडामोडींकडे अतिशय तटस्थपणे पाहतात. ""जेट'च्या प्रवासातील हा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे; पण त्याच्यामुळे मी फार आनंदून गेलेलो नाही,'' असे जाहीरपणे सांगितल्यामुळेच कोण आहेत हे नरेश गोयल असा प्रश्‍न पडतो. गोयल यांच्या नावाचे वादळ भारतीय विमान उद्योगामध्ये गेली वीस वर्षे घोंगावत असले आणि फोर्ब्ज या नियतकालिकाने जगातील श्रीमंतांच्या यादीमध्ये त्यांचा समावेश केलेला असला तरीही त्यांची सुरवात अतिशय सामान्य कुटुंबात झाली आहे. वडलांचा सराफीचा व्यवसाय चांगला न चालल्याने शाळेची फी भरायलाही पैसे नसायचे. शालेय शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी दररोज काही मैलांची पायपीट करायला लागलेल्या गोयल यांच्या आईने मात्र त्यांच्या शिक्षणासाठी लागेल ती सर्व धडपड गेली. गावातील काही धनिक मंडळींनी मदत केल्यामुळेच गोयल महाविद्यालयामध्ये जाऊ शकले. आपले नेतृत्वगुण आणि धडाडी यांच्यामुळे अनेक धनिक मित्र कॉलेजमध्ये जोडण्यात त्यांनी यश मिळविले. या सर्व मित्रांप्रमाणेच लंडन येथे जाऊन शिक्षण घेण्याची त्यांची इच्छा पूर्ण होऊ शकली नाही. "बी.कॉम.'ची पदवी मिळविल्यानंतर गोयल यांच्या आईच्या मामांनी त्यांना नोकरी देऊ केली. दिवसभर काम आणि महिन्याला जमेल तसा पगार, अशा अटींवर गोयल यांची ही नोकरी 1967 मध्ये सुरू झाली. या नोकरीने गोयल यांना मोठा अनुभव दिला. लेबननच्या विमान कंपनीचे काम या कंपनीत चालायचे. गोयल यांनी धडाडीने हे सर्व काम शिकून घेतले. त्याच वेळेस आपली स्वतःची विमान कंपनी असली पाहिजे असे स्वप्न बाळगून गोयल यांनी कामास प्रारंभ केला. त्यानंतर त्यांनी आजपर्यंत मागे वळून पाहिले नाही. जॉर्डन, फिलिपिन्स, इराक, कुवेत अशा विविध विमान कंपन्यांचे काम पाहतानाच 1974 मध्ये स्वतःची "जेट एअर प्रायव्हेट लिमिटेड'ची मुहूर्तमेढ रोवली. इतर कंपन्यांची कामे पाहतानाच, स्वतःच्या कंपनीचे कामही जोरात सुरू ठेवणे, हे खरे तर परीक्षा पाहणारे होते; पण कधीही हार मानायची नाही, हा स्वभाव असलेल्या गोयल यांची वाटचाल त्या स्थितीतही सुरूच राहिली. दरम्यानच्या काळात भारतामध्ये आर्थिक क्षेत्रात खुलेपणा आणण्याचे धोरण सुरू झाले. खासगी विमान कंपन्यांना परवानगी देण्यात आली. स्वतःचे खासगी विमान उडविणारी जेट ही भारतातील पहिली कंपनी होती. अर्थात सरकारी धोरणे एका रात्रीत बदलण्याचा फटका गोयल यांनाही बसला आहे. 1997 मध्ये परदेशी कंपन्यांना भारतीय विमान कंपन्यांमध्ये गुंतवणूक करण्याची सवलत अचानक रद्द करण्यात आली. त्या वेळेस "जेट'मध्ये परदेशातील दोन कंपन्यांचे चाळीस टक्के भागभांडवल होते. एका रात्रीत त्याच्याऐवजी भारतीय गुंतवणूकदार शोधण्याची किमया फक्त गोयलच करू शकले. आज "जेट' हे नाव भारताच्या विमान क्षेत्रामधील अव्वल नाव आहे. एकूण विमान व्यवसायातील पन्नास टक्के वाटा "जेट'कडे आहे. सरकारी मालकींच्या कंपनीशी टक्कर देऊन ही मजल गाठणे हे सोपे काम नाही; मात्र गोयल यांनी ती साध्य करून दाखविली आहे. भारतामध्ये "लो कॉस्ट एअरलाईन्स'ला वाव नाही, असे मत त्यांनी ठामपणे मांडले आहे. जोपर्यंत युरोपप्रमाणे वेगळे विमानतळ सुरू होत नाहीत, तोपर्यंत या कंपन्यांना भवितव्य नाही, असे ते सांगतात. "जेट'चे विमान अजून अमेरिकेच्या जमिनीवर मात्र उतरू शकलेले नाही. जेटमधील गुंतवणूक कोणाची आहे, हे स्पष्ट होत नाही, असे कारण त्याच्यामागे देण्यात आले आहे. "सहारा' विलीनीकरणाची प्रक्रियाही अशीच वादग्रस्त ठरली; पण गोयल शेवटपर्यंत लढत राहिले. शेवटी विजय त्यांचाच झाला. गोयल यांच्या मते प्रवाशांचे समाधान हे त्यांचे सर्वांत मोठे यश आहे. जेटचे तेच तत्त्व आहे. ---------------- पराग करंदीकर