फ्रेंच बुलडोझर

फ्रान्सचा गेल्या अर्धशतकाचा इतिहास ज्यांच्या नावाशिवाय पूर्णच होऊ शकत नाही, अशा अध्यक्ष जॅक शिराक यांनी काही दिवसांपूर्वी आपण यापुढे फ्रान्सच्या अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत उतरणार नसल्याचे जाहीर केले. त्याबरोबरच शिराक युगाच्या अखेरीस प्रारंभ झाला. शिराक यांचा जन्म 1932 मधला. आई आणि वडील हे दोघेही संपन्न आणि सुशिक्षित जमीनदार घराण्यातले. त्यामुळे सर्वोत्तम शिक्षण आणि त्यानंतर सर्वोत्तम समजली जाणारी फ्रान्समधील मुलकी सेवा हे त्यांच्या वाट्याला अगदी सहज आले. त्याच्या आधी एका कोळसा वाहून नेणाऱ्या जहाजावर तीन महिने केलेली उमेदवारी हाच त्यांच्या कारकिर्दीतील शारीरिक कष्टांचा काळ ठरावा. पहिल्यापासूनच सत्ता गाजविण्याची ऊर्मी बाळगणाऱ्या शिराक यांनी संधी मिळताच फ्रान्समधील कम्युनिस्ट पक्षाचे सदस्यत्व स्वीकारले. दुसऱ्या महायुद्धानंतर संपूर्ण जगातील अण्वस्त्र नष्ट करण्यात यावीत, अशी मागणी उभ्या जगात होत असताना, शिराक त्यामध्येही सहभागी झाले. पुढील काळात शिराक यांच्याच नेतृत्वाखाली फ्रान्सने सर्वाधिक अणुचाचण्या करून अण्वस्त्रसिद्धता साधली, हा इतिहास वेगळा. मुलकी सेवेत दाखल झाल्यानंतर त्यांचा प्रत्यक्ष सत्तेशी संबंध आला. 1962 मध्ये तेव्हाच्या फ्रान्सच्या पंतप्रधानांनी आपल्या वैयक्तिक सेवकांच्या प्रमुखपदी शिराक यांची नियुक्ती केली. त्यांनीच शिराक यांना "बुलडोझर' असे नाव दिले होते. कोणतीही मोहीम सोपविली, की ती शिराक फत्ते करणारच याचा विश्‍वास त्यांना होता. पुढच्या संपूर्ण कारकिर्दीत शिराक यांनी ही उपमा अनेक वेळा अनेक अर्थांनी सार्थ ठरविली. त्यांनी 1967 मध्ये थेट राजकारणातच उडी घेतली. डाव्यांचा प्रभाव असलेल्या कार्यक्षेत्रात उजव्यांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या शिराक यांनी मिळविलेल्या विजयाने त्यांच्या हातात सत्तेच्या किल्ल्याच दिल्या. याच काळात झालेला विद्यार्थी आणि कामगारांचा संप मिटविण्यासाठी वाटाघाटी करण्यात त्यांनी दाखविलेल्या कौशल्याने त्यांना बढती मिळवून दिली. 1972 मध्ये फ्रान्सच्या कृषिमंत्रिपदी त्यांची नियुक्ती झाली. त्यानंतर शिराक यांनी आजपर्यंत मागे वळून पाहिलेले नाही. दरम्यान, शिराक यांचे गुरू पॉम्पिडो, फ्रान्सचे अध्यक्ष झाले होते. मात्र, त्यांचे अचानक निधन झाल्यानंतर झालेल्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीमध्ये शिराक यांनी आपल्या पक्षाच्या पण आपल्याला नापसंत असलेल्या उमेदवाराला पराभूत करण्यात मोठी भूमिका बजावली आणि पंतप्रधानपद त्यांच्याकडे चालून आले. वयाच्या 41 व्या वर्षी पंतप्रधानपदाची माळ गळ्यात पडलेल्या शिराक यांनी त्यानंतर लगेचच इराकचे तेव्हाचे उपाध्यक्ष सद्दाम हुसेन यांच्या निमंत्रणावरून इराकला भेट दिली. या भेटीमध्ये फ्रान्सने इराकला अणुभट्टीचे तंत्रज्ञान देण्याचे आणि त्याच्या मोबदल्यात इराकमधील 23 टक्के खनिज तेलावर मालकी मिळविण्याचा करार केला. पुढे याच तंत्रज्ञानाचा वापर करून इराकने अण्वस्त्र सिद्धता मिळविण्यापर्यंत मजल मारल्याचे 1991च्या युद्धात स्पष्ट झाले. इस्राइलने हा धोका ओळखून इराकमधील याच अणुभट्टीवर थेट हल्ला करून ती नष्ट केली, तेव्हा शिराक यांच्यासह फ्रेंच तंत्रज्ञांचा तिळपापड झाला होता. शिराक यांना 1976 मध्ये पंतप्रधानपदाचा राजीनामा द्यावा लागला; पण कोणत्याही पद्धतीने बांधणी करून सत्ता मिळविण्यात वाकबगार बनलेल्या त्यांनी पॅरिस या जगातील सर्वांत मोठ्या शहरांपैकी एक असलेल्या शहराचे महापौरपद मिळविले. 1977 ते 1995 अशी 18 वर्षे त्यांनी हे पद भूषविले. या काळात त्यांनी अनेक लोकोपयोगी कामे उभी केली असली तरीही गैरव्यवहार आणि भ्रष्टाचाराच्या अनेक आरोपांचाही त्यांना सामना करावा लागला. 1981 मध्ये त्यांनी फ्रान्सच्या राष्ट्राध्यक्षपदाची निवडणूक लढविली व पराभव पत्करला. या निवडणुकीच्या दुसऱ्या फेरीत त्यांना आपल्या उजव्या पक्षाच्या उमेदवाराला पाठिंबा देण्याऐवजी चक्क समाजवादी विचारसरणीच्या उमेदवाराचा विजय होईल, अशी भूमिका घेतली. त्यानंतर मात्र फ्रान्समधील उजव्या पक्षांच्या आघाडीचे नेतृत्व त्यांच्याकडे आले. 1986 मध्ये ते पुन्हा एकदा पंतप्रधान झाले. या वेळेस सरकारी मालकीच्या अनेक कंपन्या विकल्याचा आरोप त्यांच्यावर झाला. अखेरीस 1995 मध्ये ते फ्रान्सचे अध्यक्ष झाले. त्यानंतर फ्रान्सने लगेचच अणुचाचण्या केल्या. पर्यावरणवाद्यांचा मोठा विरोध पत्करून टाकलेल्या या पावलाने त्यांनी आंतरराष्ट्रीय राजकारणामध्येही विशिष्ट स्थान देऊन गेले. त्यानंतर आंतरराष्ट्रीय राजकारणामध्येही त्यांची भूमिका वैशिष्ट्यपूर्ण राहिली आहे. विशेष करून "जी आठ' देशांच्या संघटनेमध्ये त्यांनी अनेकदा निर्णायक भूमिका घेतली आहे. इराकवर कारवाई करण्याच्या अमेरिकेच्या भूमिकेबाबतही त्यांनी विरोधी भूमिका घेतली. गेली चाळीस वर्षे फ्रान्स आणि युरोपमध्ये घोंगावणारे हे वादळ आता बहुधा थकले असावे. ---------- पराग करंदीकर